* ( « وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ » ) * شهادت مىدهد به اينكه اصحاب رسول خدا ( ص ) هم ايمان داشته‌اند و هم عمل صالح ، و خلاصه واجد شرط بوده‌اند . مخصوصا با در نظر گرفتن اينكه كلمه « منهم » را بعد از جمله * ( « الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ » ) * آورد كه مىفهماند عمل صالح . جداى از آنان نبوده ، بخلاف آيه « وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ » « 1 » كه به قول بعضى از مفسرين « 2 » چنين دلالتى ندارد . باز مؤيد اين حرف ، مدحى است كه از مؤمنين كرده ، و فرموده : * ( « تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّه وَرِضْواناً » ) * چون از اين تعبير استمرار در ركوع و سجود استفاده مىشود . در پاسخ مىگوييم : اما اينكه كلمه « منهم » در آيه شريفه بعد از جمله * ( « الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ » ) * آمده ، براى اين نيست كه دلالت كند بر اينكه عمل صالح منفك از اصحاب رسول خدا نبوده ، بلكه براى اين است كه موضوع حكم مجموع دو طائفه * ( « الَّذِينَ آمَنُوا » ) * و * ( « عَمِلُوا الصَّالِحاتِ » ) * بود ، و اثر مغفرت و اجر بر صرف ايمان و بدون عمل صالح مترتب نمىشود ، و كلمه « منهم » هم از آنجايى كه متعلق به مجموع موضوع است ، لذا جا دارد كه بعد از تمام شدن موضوع يعنى بعد از ذكر * ( « الَّذِينَ آمَنُوا » ) * و نيز * ( « وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ » ) * گفته شود . و اما در آيه شريفه « وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ » كه ضمير « منكم » بعد از ذكر ايمان و قبل از ذكر عمل صالحات آمده ، براى اين بوده كه وجهه كلام و هدف آن بشارت دادن مؤمنين است ، و در چنين زمينه اى مناسبتر آنست كه در مخاطب قرار دادن مؤمنين شتاب شود ، تا زودتر خرسند گشته و از شنيدن بشارت خوشحال گردند . پس نمىتوان گفت آيه مذكور دلالت دارد بر اينكه موضوع در آن تنها ايمان است ، هر چند عمل صالح نداشته باشند ، ولى در آيه مورد بحث دلالت دارد بر اينكه مؤمنين مورد نظر آن منفك از عمل صالح نيستند . و اما اينكه گفتند « 3 » : جمله * ( « تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً . . . » ) * ، دلالت بر استمرار دارد ، ما نيز در آن حرفى نداريم ، اما استمرار تا روز نزول آيه ، نه تا چندى كه زنده‌اند ، پس ممكن است افراد مورد نظر آيه تا روز نزول آيه ، هم ايمان داشته باشند و هم عمل صالح ، ولى بعدا ايمان خود و يا عمل صالح را از دست داده باشند ، و اشكالى كه در كار است مربوط است به لغويت احكام در آينده آنان ، نه در گذشته ، چون آمرزش گناهان گذشته منافات ندارد با اينكه همان

--> ( 1 ) سوره نور ، آيه 55 . ( 2 و 3 ) روح المعانى ، ج 26 ، ص 128 .